*Bài viết có tiết lộ nội dung phim

Tôi biết đến Dužan Dương – đạo diễn của phim Letní škola, 2001 nhờ một dòng review về FAMU – ngôi trường nghệ thuật mà tôi từng tìm hiểu và quyết định theo học khoa nhiếp ảnh rồi tốt nghiệp. Dương viết một dòng review ngắn về FAMU với đại ý “Ngôi trường của những kẻ côn đồ”. Anh học FAMU khoa phim ảnh chỉ trong nửa năm rồi quyết định bỏ ngang. Ngày Letní škola, 2001 được công chiếu trên toàn Séc cũng ghi nhận làn sóng tranh cãi giữa cộng đồng người Việt nơi đây. Họ nói phim tục, là bêu rếu người Việt tại Séc, nội dung đồng tính thừa thãi, rằng có quá nhiều điều đẹp đẽ trong cộng đồng chúng ta không được đưa ra để người Séc nhìn thấy. Tôi mua vé và quyết định đi xem phim, bộ phim đầu tiên tôi ra rạp xem sau gần 3 năm sống ở Séc, nhưng không mang theo một kỳ vọng lớn rằng sẽ xem được một bộ phim hay ở vị trí của một người yêu điện ảnh. Tôi tò mò “điều gì khiến Dương bỏ FAMU – ngôi trường dạy làm phim và nghệ thuật mơ ước của rất nhiều người?”, và Dương đã làm gì với Letní škola, 2001 để phần lớn người Việt tại đây đã nổi đoá như vậy?

Nội dung phim xoay quanh câu chuyện của 3 nhân vật Dũng, Kiên, và Tai. Người cha Dũng làm việc trong một khu chợ tại Séc, chấp nhận làm những công việc trái đạo đức dưới áp lực từ nhiều bên, do những khó khăn về tài chính cũng như giấy tờ. Người con lớn Kiên sau 10 năm sống ở Việt Nam đã quay trở lại Séc với những khó khăn để hoà nhập, để hàn gắn tình cảm với người cha và người em trai. Và cuối cùng là Tai, cậu em út học tốt là niềm tự hào của gia đình, nhưng chưa sẵn sàng chia sẻ tình cảm của cha mẹ mình với người anh Kiên.

Letní škola, 2001 nhìn chung có nội dung khá dễ hiểu nếu so sánh với một môi trường thị giác đầy tính nổi loạn và thể nghiệm đặc trưng của trung Âu, Séc tất nhiên cũng không là ngoại lệ. Tôi đã đi tìm những bài phỏng vấn do truyền thông Séc cũng như báo chí Việt Nam thực hiện với Dương để chắc chắn rằng tôi không suy diễn sai thông điệp mà anh muốn truyền tải qua bộ phim này. Dương đại diện cho thế hệ trẻ chuối tại Séc. Cụm từ để miêu tả những đứa trẻ gốc Việt lớn lên trong môi trường châu Âu, bên ngoài là da vàng nhưng mang tư duy và lối sống “trắng”.

Tôi xem phim ngắn Bố Hải, đọc các phỏng vấn về Dương, rồi cả phim Letní škola, 2001 nữa. Không khó để thấy tuyên ngôn của Dương ở đây là gì. Anh cũng như phần lớn những nghệ sĩ có cha mẹ là người nhập cư khác. Dương mang theo những trăn trở về danh tính, về khoảng cách tưởng như không thể hàn gắn giữa thế hệ cha mẹ châu Á tôi tăm mặt mũi kiếm tiền để tồn tại ở xứ người và những đứa con bị mắc kẹt giữa 2 nền văn hoá. Thứ tuyên ngôn không hề xa lạ trong nghệ thuật, thậm chí đang ngập chìm trong văn hoá thị giác đến mức bão hoà. Vậy thì tuyên ngôn của Dương có gì sai mà bị phần đông người Việt thế hệ đầu tiên đặt chân đến Séc kêu gọi tẩy chay?

Đứa trẻ chuối Dužan Dương thể hiện rất rõ sự nổi loạn và chứng minh bản thân với gia đình trên con đường đi tìm căn tính Việt. Xem Bố Hải rồi đến Letní škola, 2001, người xem thấy rõ được một Dužan Dương đã trưởng thành và chấp nhận được những xung đột về văn hoá. Tôi có những đồng cảm nhất định với anh trên con đường này, về những sự khác biệt giữa hai thế hệ và hành trình chứng minh bản thân và sự độc lập. Để rồi đi tới giai đoạn nhẹ nhàng tự lấy bản thân mình ra để đùa cợt.

Khu chợ Cheb, bối cảnh chính trong bộ phim của Dương tràn ngập những mặt tối của các tiểu thương người Việt kinh doanh tại đây. Cá nhân tôi cũng đã có chút “lạnh gáy” khi ngồi trong rạp và xem đến cảnh miêu tả những điều xấu xí trong khu chợ người Việt được phơi bày ra cho khán giả Séc, những người ngồi xung quanh tôi trong buổi chiếu phim. Ngày Letní škola, 2001 được công chiếu, người Việt tại Séc hồ hởi rủ nhau đi xem bộ phim đầu tiên về cộng đồng mình được chiếu tại các cụm rạp quốc gia, mang theo hy vọng và niềm tự hào sẽ được nhìn thấy những hình ảnh đẹp về một cộng đồng luôn được người dân Séc quý trọng. Để rồi sau đó ngã ngửa nhận ra phần lớn các cảnh trong phim miêu tả về những mặt tối của khu chợ, những mánh khoé của người Việt, những xung đột khó hàn gắn của các thành viên trong gia đình…

Thật khó cho người Việt thế hệ đầu tiên, thế hệ chứng kiến những thăng trầm của cả nhà nước Séc và Việt Nam, chấp nhận những hình ảnh về người Việt trong phim là thật. Họ đã làm đủ mọi thứ để sinh tồn được nơi xứ người, thậm chí những công việc trái pháp luật, để rồi bị một đứa trẻ chuối “bêu rếu” ra trong một bộ phim được chiếu toàn CH Séc. Và như một lẽ đương nhiên, điều đầu tiên khán giả Việt chỉ trích bộ phim là “mang câu chuyện bịa đặt,” hoặc “dù có là sự thật thì cũng chỉ miêu tả một nhóm người Việt nhỏ để đánh đồng một cộng đồng hàng chục nghìn người Việt tại Séc”. Letní škola, 2001 không phải là một bộ phim tài liệu, càng không phải là một phóng sự báo chí. Dương rõ ràng không có trách nhiệm phải tôn trọng yếu tố sự thật ở đây mà có thể thoải mái kể một câu chuyện mà anh muốn, một điều hết sức bình thường trong ngôn ngữ điện ảnh. Những người xoáy vào yếu tố sự thật để chỉ trích bộ phim này, có lẽ đã quá quen thuộc với những bộ phim nặng tính “propaganda”, những bộ phim có kịch bản mang tính “thoả hiệp” với nhiều bên, một điều mà Dužan Dương, thông qua những chia sẻ của anh với truyền thông Séc, chắc chắn sẽ tránh khỏi. Mặc dù theo quan điểm cá nhân, tôi không nghĩ rằng những điều xấu xí xảy ra ở khu chợ Cheb – bối cảnh trong phim, bị phóng đại lên nhiều.

Câu chuyện tình yêu đồng giới là yếu tố thứ hai khiến phần đông khán giả người Việt lấy làm khó chịu và “không thể hiểu được”, họ phàn nàn về những “cảnh nóng LGBT dung tục” không hề có sự liên quan đến mạch phim. Tôi đã phì cười trong rạp khi xem đến những cảnh nóng này, đơn giản vì nhớ lại sự “hẹp hòi” của những người này khi nói về cảnh nóng và tình yêu đồng giới trong Letní škola, 2001. Tôi tự hỏi lần cuối họ xem một bộ phim về đề tài LGBT là khi nào? The Power of the Dog, Brokeback Mountain, Call me By Your Name, Moonlight… kể về câu chuyện đồng giới được giới hàn lâm và khán giả toàn cầu ghi nhận thì được còn Letní škola, 2001 thì không? Còn nếu họ bào chữa rằng “Vì chúng ta là người Việt” và chuyện “Khoả thân và làm tình đồng giới trong phim” là trái với đạo đức, trái với thuần phong mỹ tục thì cũng phải nhắc lại rằng, Dužan Dương không hề có nghĩa vụ phải chiều lòng ai qua ngôn ngữ điện ảnh, và tôi tin Dương đủ thông minh để biết rằng yếu tố LGBT ở đây không đơn thuần là một sự giật gân rẻ tiền nhằm gây tranh cãi. Những nhân vật chính trong phim đều dựa vào một thứ làm điểm tựa để có thể tiếp tục “sống”, với nhân vật Kiên, đó là thứ tình yêu đồng giới vụng trộm này. Cần nói rằng tôi không phải là người thích xem những bộ phim về tình yêu đồng giới, tuy nhiên tôi không hề lăn tăn khi câu chuyện LGBT được Dương đưa vào bộ phim. Ngược lại, tôi nghĩ mạch phim đã được cân bằng hơn giữa các nhân vật nhờ điều này.

Một người bạn nước ngoài của tôi đã hỏi tôi rằng “Đã đi xem Letní škola, 2001 chưa?”, vì bạn tôi rất thích phim này. Tôi nói rằng phim đã thổi bùng lên tranh cãi giữa cộng đồng người Việt ở Séc và rất nhiều người xấu hổ vì họ nghĩ rằng nó bêu rếu người Việt. Bạn tôi đã rất bất ngờ vì bạn không hề nghĩ như vậy. Cần nhấn mạnh rằng người bạn này cũng học về nghệ thuật. Tôi tự hỏi, đến bao giờ thì khán giả không còn xem phim với lối suy nghĩ “1+1=2”. Rằng trong ngôn ngữ điện ảnh khác ngôn ngữ báo chí. Rằng trong điện ảnh 1+1 không phải luôn bằng 2. Rằng điện ảnh cũng chứa nhiều tầng ý nghĩa chứ không đơn thuần để giải trí như nhiều người vẫn lầm tưởng. Thứ “Happy ending” mà mọi người đã kì vọng nó rất rõ ràng ở ngay trong Letní škola, 2001. Khi cả gia đình gặp phải một biến cố. Để rồi nhờ biến cố này mà các thành viên cuối cùng đã có thể mở lời với nhau. Và đó cũng là thông điệp rõ ràng như Dužan Dương muốn chia sẻ, rằng “gia đình là quan trọng nhất”. Còn nếu việc cả gia đình, sau một loạt những bi kịch để trở nên hàn gắn được với nhau vẫn chưa thoả lòng nhóm khán giả hẹp hòi chỉ xoáy sâu vào yếu tố xấu xí của người Việt tại khu chợ Cheb, thì chính họ đang chứng minh rằng những mặt tối của cộng đồng chúng ta vẫn đang tồn tại.

“Người Việt ở Séc không bao giờ học FAMU cả”. Một người giáo viên của tôi từng nói như vậy. Tôi không dám khẳng định ý nghĩa câu nói này là gì. Nhưng tôi nghĩ rằng bà đang nói về sự thực dụng của cộng đồng người Việt tại Séc, hoặc cũng có thể là một câu nói về sự thật đương nhiên dựa theo số liệu. Thế hệ người Việt đầu tiên đã phải “sinh tồn” tại Séc với nhiều sự hi sinh, việc để con cái theo đuổi những ngành nghề liên quan đến nghệ thuật như một canh bạc với họ. Sau tất cả, chúng ta nên thừa nhận những người như Dužan Dương đang giúp người dân Séc hiểu rằng người Việt chúng ta không chỉ gắn với những cửa hàng tạp hoá, những quán ăn, tiệm nail, cửa hàng vải… thế hệ thứ hai khao khát chứng tỏ bản thân và luôn muốn thoát khỏi sự rập khuôn. Xin đừng nói rằng họ vô ơn, tôi tin rằng họ luôn biết hơn về sự hi sinh của cha mẹ mình khi từ 2 bàn tay trắng xây dựng nên một sự nghiệp tại xứ người để thoát nghèo và không để con cái mình phải thiếu thốn.

Bỏ qua những ngô nghê về diễn xuất, tôi nghĩ Dužan Dương đã làm rất tốt với bộ phim này, dựa theo những khó khăn trong quá trình thực hiện suốt 8 năm. Từ khâu tìm kiếm diễn viên thử vai như mò kim đáy bể, cho đến kêu gọi tài trợ tại Séc để rồi chắt chiu từng đồng để làm phim. Nếu Letní škola, 2001 là một bộ phim nước ngoài với nội dung tương tự, tôi sẽ xem và chỉ đánh giá “ổn”. Tuy nhiên, như đã chia sẻ, tôi xem phim với tư cách là một người tò mò Dužan và về những tranh cãi trong cộng đồng người Việt và hiểu được khó khăn về quá trình thực hiện của bộ phim này.

Và cuối cùng, những khó chịu và tranh cãi của người Việt về bộ phim không còn dừng lại ở câu chuyện về sự thật về cuộc sống của người Việt, mà còn là về sự mở lòng của họ về tính phản biện cần có trong các môn nghệ thuật thị giác. Bắt đầu từ việc xem nhiều bộ phim độc lập cho đến những bộ phim được trình chiếu tại các liên hoan phim, và cởi mở với nghệ thuật hơn. Qua đó, tôi tin rằng họ sẽ chào đón Letní škola, 2001 một cách nhẹ nhàng như chính Dužan Dương đã vượt qua giai đoạn “xấu hổ về danh tính” để tự hào về cội nguồn của mình đến mức có thể tự “giễu cợt” về bản thân như trong Bố Hải, Letní škola, 2001, hay thông qua những cuộc phỏng vấn về bản thân mình.