Bao lâu nay tôi vẫn tự hào về việc không để bản thân bị cuốn theo những quy chuẩn xã hội, về những ‘thì thầm’ của người lạ ngoài kia sẽ không làm tôi phải bận lòng. Rồi tôi đọc về những thống kê tỷ lệ người sử dụng AI để lắng nghe và tâm sự mà hốt hoảng. Con người ta đã mất lòng tin vào nhau, hay đã phải gồng đến mức nào để che đi sự yếu đuối rồi phải tìm AI để tâm sự?

Theo nhiều thống kê toàn cầu về tỷ lệ người dùng AI cho mục đích tâm sự/tình cảm, hơn 100 triệu người trên toàn thế giới tương tác với các ứng dụng AI companion (những chatbot được thiết kế để trò chuyện, hỗ trợ cảm xúc hay bầu bạn), báo cáo an ninh AI toàn cầu mới từ The Guardian ghi nhận rằng việc hình thành sự phụ thuộc cảm xúc vào AI chatbots đang lan rộng, và một số người dùng thậm chí phát triển mối gắn bó mạnh với các hệ thống này. Người có sức khỏe tâm thần ổn định còn bị AI kiểm soát cảm xúc, với những người có dấu hiệu về trầm cảm hay tâm thần thì còn tệ hơn. Tháng 8/2025, Stein Erik Soelberg, 56 tuổi, cựu nhân viên ngành công nghệ, đã được ‘AI tiếp tay’ sát hại chính mẹ ruột của mình. AI đã khuyếch đại các triệu chứng tâm thần của anh thông qua việc luôn đồng thuận và củng cố tâm lý hoang tưởng qua các đoạn hội thoại.

Trong một phỏng vấn ngày 20/5/2025 của đạo diễn Vương Gia Vệ trên ấn phẩm Sight and Sound của Viện phim Anh, ông có chia sẻ khi được hỏi về AI như sau: “Công nghệ chỉ là một công cụ. AI có thể sao chép, nhưng liệu nó có thể khao khát không? Một thuật toán có thể hiểu được sức nặng của một ánh nhìn giữa hai người không thể bày tỏ tình cảm của mình không? Liệu mã lệnh có thể nắm bắt được cách ký ức bóp méo và tái định hình quá khứ của chúng ta? Đó là những câu hỏi khiến tôi quan tâm, và tôi không nghĩ rằng máy móc đã có câu trả lời, ít nhất là cho đến bây giờ.”

Tôi nghĩ rằng những người làm nghệ thuật sẽ đồng cảm với chia sẻ của Vương Gia Vệ. Giới kĩ sư công nghệ hẳn cũng sẽ xoáy được vào yếu tố kĩ thuật để phản biện, nhưng những tiểu tiết phức tạp về cảm xúc này, nếu chính họ không cảm nhận và không định nghĩa được thì thật khó để chắc chắn rằng 2 phía đang cùng nói về một vấn đề. “Sức nặng của ánh nhìn” trong chia sẻ của Vương Gia Vệ là những cử chỉ tình cảm, là sợi dây xây nên mối quan hệ giữa người với người.

AI luôn ở đó 24/7, luôn lắng nghe, không phán xét, có thể biến hóa khôn lường từ dễ thương đến chín chắn, luôn bên cạnh người dùng mà không biết mệt mỏi. Phải may mắn lắm tôi mới sống ở thời đại này và chứng kiến những thay đổi khủng khiếp của thế giới. Đại dịch, chiến tranh, con người cưới AI, và sắp tới chắc kỉ nguyên Cyberpunk (nơi máy móc và con người hòa làm một) chắc cũng sắp tới gần. Người ta đã mất lòng tin với nhau đến dường nào để giấu đi sự yếu đuối, để tránh tâm sự, để quên đi việc trân trọng sự hiện diện của những điều nhỏ bé và sống chậm.

Tôi tưởng tượng đến cảnh mình gõ vào chatbox để tâm sự với AI. Không có mặt, một khuôn mặt người. Không có bàn tay, không có bàn tay nào đang gõ phím ở một nơi nào hết. AI có đang cau mày? Có đang khúc khích cười? Có đang trăn trở với những câu chuyện nặng đô? Có đang gật đầu khi tâm sự cùng tôi? Mã lệnh hẳn đang phản hồi để đưa ra câu trả lời phù hợp với tone giọng của tôi, làm sao để giữ chân tôi lại platform càng lâu càng tốt. Oái ăm hơn, những tâm sự nặng trĩu chứa đựng những đen tối nhất của con người lại được thu thập để các kĩ sư AI đào tạo cho con bot có thể phản hồi theo nhiều tình huống hơn.

Sợi dây liên kết giữa người với người tất nhiên là thứ không tìm thấy được ở AI, khi nói về khía cạnh xây dựng cảm xúc, như một lẽ đương nhiên. Lần tới khi bạn tuyệt vọng mà tìm đến AI để tâm sự, hãy nhớ về khuôn mặt một người từng ngồi đối bên bạn để cười hay khóc cùng. Hãy nhớ đến lúc người ta ôm và vỗ vào người bạn. Nhớ đến lúc người ta lau nước mắt. Nhớ đến lúc những bàn tay gõ miết không nên chữ dù đã 5 phút trôi qua, khi bạn nói ra những câu chuyện đau lòng.